Bijeenkomsten

Omschrijving

Congres Gezelschappelijk Psychiatrie, 12 maart 2026, Zwolle

Congres Gezelschappelijk Psychiatrie. 12 maart 2026, Nieuwe Buitensociëteit, Zwolle
Vandaag is het congres ‘Gezelschappelijke psychiatrie’. Een mij nog onbekende term, die wel nieuwsgierig maakt. Gert Schout, één van de twee hoofdsprekers vult het begrip in zoals Kunneman het heeft uitgelegd: het begrip ‘gezel-schap’ geeft stem aan het samen werken en samen leren. Analoog aan het middeleeuwse begrip ‘gezel’ uit de gilden: waar sprake is van overdracht en leren, is sprake van gezel-vorming. Dat is de oorsprong van het begrip gezelschappelijke
psychiatrie. Gezelschappelijkheid heeft betrekking op relaties aangaan vanuit een horizontale verbinding. Niet verticaal vanuit hiërarchie waarin machtsverhoudingen de relaties ongelijk maken. Horizontaal past de mens, want mensen floreren in gezelschap.
Mensen hebben andere mensen nodig. Zij kunnen elkaar geborgenheid en veiligheid bieden en dat heeft de mens nodig om te zich te ontwikkelen. Schout: ‘Als je erbij hoort, als je geaccepteerd wordt door je omgeving, dan kun je jezelf accepteren.’ Dat is ook nodig voor mensen die hun draai niet gevonden hebben, waar het soms moeilijk mee gaat, of die het ontbreekt aan vaardigheden om in de samenleving mee te draaien.

Voorbeeld
Neem het voorbeeld dat Gerard Lohuis gaf van Dirk, die een licht verstandelijke beperking heeft. Dirk had AI ontdekt en was er dolblij mee, want hij kreeg mooie antwoorden. Maar daardoor had Dirk geen contact meer met zijn broer en zus. Want Dirk had AI gevraagd naar wantrouwen. En AI had gezegd: ‘Als mensen foto’s van je maken dan moet je ze wantrouwen.’ En wat doet familie? Lohuis heeft veel moeite gehad om Dirk uit te leggen dat AI geen mens is. In onze wereld kan het gebeuren dat we Dirk zien als iemand met verward gedrag. Voor Dirk is AI een uitkomst, ook al kan die hem de verkeerde kant op wijzen. Dit voorbeeld laat zien hoe belangrijk iemands omgeving is en hoezeer we andere mensen nodig hebben. Hoe belangrijk relaties zijn en de wisselwerking tussen mensen. Maar ook dat we van elkaar kunnen leren.

Een analyse van de miskenning van informele zorg
Schout betoogt dat om allerlei redenen in Nederland maakbaarheid en marktwerking in de samenleving leidend zijn geworden, wat in de brede samenleving niet bijdraagt aan werken op basis van waarden zoals gelijkwaardigheid of rechtvaardigheid. Evenmin in de zorg, waar sinds de marktwerking er in 2005 werd ingevoerd, concurrentie heel belangrijk is, maar preventie niet meer. Als gevolg daarvan raakten informele zorg en de kracht van de gemeenschap uit beeld.
Toegang tot zorg vraagt om een medische noodzaak; er is alleen hulp voor mensen die medische ondersteuning nodig hebben.
Bestaansvragen zoals die van Dirk krijgen alleen steun als ze gemedicaliseerd (kunnen) worden. Voor een uitgebreide reflectie op het pleidooi van Schout verwijs ik naar de recensie van zijn laatste boek (Kal, 2026). Hij noemt de gemedicaliseerde psychiatrie (‘het eerste gebouw’ van de ggz) een nuttig onderdeel van goede psychiatrie, maar vindt een verbreding nodig, een extra loot aan de psychiatrieboom (‘het tweede gebouw’). Dat gebouw bestaat – net als in landen met een groot platteland – uit het zorgen voor wijde sociale netwerken, accepteren dat risico’s bij het leven horen, het niet scheiden van welzijn en zorg, preventie en het ondersteunen van de sociale omgeving en de informele hulp. Schout noemt dit bodemverrijking.