Hoe kan ik naar mijn werk als het regent? School-naar-werktransites van jongeren zonder startkwalificatie, met muliproblematiek, tegen de achtergrond van een meritocratie en een activerende verzorgingsstaat

Omschrijving

In dit onderzoek staan jongeren zonder startkwalificatie, met multiproblematiek, centraal tijdens de fase van hun school-naarwerktransitie. Ik duid deze jongeren puur omwille van de leesbaarheid aan als JIP'ers: Jongeren (met behoefte aan) Intensieve Participatieondersteuning. De multiproblematiek waar deze JIP'ers mee kampen is vaak domeinoverstijgend en raakt onder meer het onderwijs, sociaal werk en de gezondheidszorg. Ze groeien vaak op in kwetsbare gezinnen, kennen periodes van dakloosheid, schulden en instabiliteit. De school-naar-werktransitie is voor hen extra complex, omdat deze samenvalt met andere levenslooptransities zoals zelfstandig wonen en financiële verantwoordelijkheid. Daarbij is het voor burgers zonder startkwalificatie moeilijker om werk te vinden, een vast contract te krijgen en om voldoende uren te kunnen werken. Dit terwijl voor iedere burger, maar nog meer voor jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt, werken belangrijk is in het kader van de identiteitsvorming, eigenwaarde en zingeving. Als het wel wordt verwacht, maar niet lukt om een succesvolle school-naar-werktransitie te maken (ook wel een non-event transition genoemd) (Anderson et al., 2021), dan lopen JIP'ers het risico op langdurig thuiszitten, isolement en verlies van perspectief.

De meritocratie en activerende verzorgingsstaat vormen het theoretisch kader van dit onderzoek. Een meritocratie belooft gelijke kansen en beloning op basis van verdienste. Ideologisch staat hetgeen iemand presteert in een meritocratie los van afkomst, sociale klasse of andere overerfbare kenmerken. Door gelijke kansen, zo is de gedachte, is iemand zelf in staat zo ver te komen als gewenst. Een meritocratie kent schaduwzijden: voortdurende competitie, druk op prestaties, verlies van sociale cohesie en het stigmatiseren van ‘verliezers’. Die verliezers lopen in een meritocratie het risico op verlies van zelfrespect en ervaren gebrek aan solidariteit. In Nederland wordt het meritocra-tische ideaal breed gedragen, maar de praktijk toont aan dat afkomst en sociale achtergrond nog steeds van invloed zijn op kansen op succes. Ik ga in dit onderzoek uit van Nederland als samenleving waarin meritocratische kenmerken in toenemende mate omarmd worden. De activerende verzorgingsstaat legt de nadruk op eigen verantwoordelijkheid en actieve deelname aan de samenleving en de arbeidsmarkt. De mogelijkheden voor ondersteuning zijn beperkt. De Participatiewet en Wet Banenafspraak stimuleren arbeidsparticipatie, maar tegelijkertijd bieden ze onvoldoende maatwerk voor jongeren met complexe problematiek. De focus van de ondersteuning heeft sinds 2015 met name gelegen op burgers met de kortste afstand tot de arbeidsmarkt. Kritiek op dit beleid richt zich op de eenzijdige focus op betaald werk en het opleggen van verplichtingen en sancties, die vaak averechts werken, omdat jongeren in de regel niet onwillig zijn om verplichtingen na te komen, maar simpelweg niet weten hoe ze dit moeten doen. Daarbij zijn onder andere door het verdwijnen van de instroom in de sociale werkvoorzieningen, de mogelijkheden om alternatieve vormen van werk uit te voeren beperkt. Voor JIP'ers betekent dit dat zij enerzijds gezien worden als jongeren met (te ontwikkelen) arbeidsvermogen, maar anderzijds niet de begeleiding krijgen die nodig is om dit arbeidsvermogen daadwerkelijk in te zetten. Het Jongerenloket in Sittard-Geleen fungeert in dit onderzoek als good practice. Ook zij zijn uitvoerders van de Participatiewet, maar de consulenten bieden laagdrempelige ondersteuning. 

De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: Hoe ervaren jongeren zonder startkwalificatie, met multiproblematiek, hun school-naar-werktransitie tegen de achtergrond van een meritocratie en activerende verzorgingsstaat?

Deze vraag splits ik op in de volgende deelvragen:

1. Welke problematieken en (sociale) kenmerken zijn veelvoorkomend bij JIP’ers en wat betekent dit voor hun schoolnaar-werktransitie?

2. Hoe ervaren JIP’ers meritocratische kenmerken in de samenleving en in hoeverre lopen zij risico op verlies van zelfrespect? Hier ga ik op in op basis van de analyse van mijn gesprekken met de jongeren.

3. Wat kenmerkt de school-naar-werktransitie van JIP'ers en welk beeld hebben zij van hun eigen mogelijkheden in relatie tot werk?

4. Welke ondersteuning wordt door professionals als optimaal gezien om JIP’ers te begeleiden tijdens hun school-naar-werktransitie en wat is hiervan mogelijk binnen de huidige, activerende ondersteuningsstructuur?

Reflectie op de uitvoer van het onderzoek en conclusies

Op basis van de gebruikte theorie, de empirische bevindingen en de synthese van beiden worden hier de conclusies bij dit onderzoek gepresenteerd, na een korte reflectie op de uitvoer van het onderzoek. Het gekozen kwalitatieve onderzoeksdesign heeft geleid tot diepgaande inzichten in het leven van JIP’ers tijdens hun school-naar-werktransitie. Door zorgvuldig en respectvol te werk te gaan, is waarheidsgetrouwe informatie verkregen van jongeren en professionals die vrijwillig hun ervaringen deelden. De dossierstudie was omvangrijk, maar wel beperkt tot één gemeente. Bij de interviews bleven sommige stemmen ongehoord, zoals die van tienermoeders met een licht verstandelijke beperking en jonge mannen met een detentieverleden. Bij jongere JIP'ers was het soms onmogelijk om ze te interviewen als de jongere angstproblematiek had. Hoewel deze ontbrekende perspectieven waardevol hadden kunnen zijn, kan kwalitatief onderzoek nooit alle stemmen omvatten die er zijn, door de vrijwillige basis waarop deelname wordt toegezegd. Sociaal wenselijke antwoorden zijn nooit volledig uit te sluiten, maar door informed consent, opt-outmogelijkheid en een veilige interviewsfeer is dit zoveel mogelijk voorkomen.

De resultaten zijn niet zonder meer te generaliseren naar alle jongeren zonder startkwalificatie met multiproblematiek. Daarom is in het onderzoek steeds context geboden: leeftijd, locatie en specifieke kenmerken van de doelgroep zijn expliciet benoemd. Het doel was om diepgaande kennis te verwerven die van waarde is voor de school-naarwerktransitie en ondersteuning van JIP'ers. Dat doel is bereikt. De variatie in leeftijd van de jongeren, de omvang van de dossierstudie en de diversiteit aan professionals heeft bijgedragen aan de breedte en bruikbaarheid van de resultaten.