Digitale kindgesprekken

Omschrijving

Charlotte Mol en Iris Extra

Digitale kindgesprekken zijn een relatief nieuw fenomeen in de rechtspraak, meer specifiek in civiele familie- en jeugdzaken. Een digitaal kindgesprek is een gesprek tussen een minderjarige en de rechter of raadsheer op grond van artikel 809 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv), dat plaatsvindt via online videobellen in plaats van in persoon. In Nederland is hiermee voor het eerst ervaring opgedaan tijdens de COVID-19-pandemie. Sindsdien worden digitale kindgesprekken wisselend ingezet en is er verdeeldheid over de wenselijkheid van digitale kindgesprekken. Tegen deze achtergrond is op verzoek van de Expertgroep Jeugdrechters onderzocht wat de voor- en nadelen zijn van het voeren van digitale kindgesprekken binnen civiele familie- en jeugdzaken, en welke factoren daarbij een rol kunnen spelen.

In dit rapport worden de bevindingen van literatuuronderzoek, jurisprudentieonderzoek, interviewonderzoek met jongeren, rechters, raadsheren en gerechtsjuristen en aanvullende inzichten uit het Luister! Onderzoek (een reeds lopend interdisciplinaire onderzoek van de Universiteit Utrecht) beschreven. Op basis hiervan is een SWOT-analyse opgesteld waarin de strengths, weaknesses, opportunities en threats van digitale kindgesprekken zijn opgenomen. Uit het onderzoek volgt dat digitale kindgesprekken een laagdrempelige en praktisch uitvoerbare aanvulling vormen op de bestaande praktijk en kunnen bijdragen aan het recht van minderjarigen om hun mening te uiten. Op veel vlakken wordt een digitaal kindgesprek als gelijk aan een fysiek kindgesprek ervaren. Het aanbieden van de mogelijkheid om digitaal de rechter te spreken kan dan ook de toegankelijkheid van de rechtspraak vergroten. Tegelijkertijd bestaan er aandachtspunten rondom de beperkingen van online communicatie, met name wat betreft non-verbale communicatie en het omgaan met emoties. Een vaak genoemde zorg, van zowel rechters en raadsheren als jongeren zelf, is de vertrouwelijkheid van het gesprek en de mogelijke beïnvloeding die uitgeoefend wordt op het kind door de aanwezigheid van een derde. Ook digitale ongelijkheid en technische belemmeringen kunnen digitale kindgesprekken in de weg zitten. Digitale kindgesprekken kennen nadelen en risico’s, maar dat geldt evenzeer voor fysieke kindgesprekken en schriftelijke reacties. Opvallend is dat het onderzoek ook aanwijzingen geeft dat het merendeel van de jongeren voorkeur heeft voor het persoonlijke contact in een fysiek gesprek, in plaats van voor een digitaal kindgesprek. Dit rapport sluit af met de conclusie dat digitale kindgesprekken door betrokkenen worden gezien als second best.

Het biedt een goed alternatief voor de minderjarigen om hun mening te uiten wanneer een fysiek gesprek niet mogelijk of gewenst is. Hoewel het aan de rechtspraak zelf is om te bepalen of en hoe digitale kindgesprekken ingezet worden in civiele familie- en jeugdzaken, stellen onderzoekers de optie voor om digitale kindgesprekken niet als standaard aankruismogelijkheid te bieden aan minderjarigen, maar als alternatief wanneer er voor de minderjarige redenen zijn om niet te kunnen of willen komen. Het onderzoek geeft geen aanleiding om onderscheid te maken op grond van zaaks- of kindfactoren in het aanbieden van digitale kindgesprekken. Wel kunnen deze factoren een rol spelen in het ontwikkelen van beleid over of het voeren van digitale kindgesprekken.  

Praktische aanbevelingen

De volgende aanbevelingen zijn opgesteld op basis van de ervaringen en inzichten van geïnterviewden in dit onderzoek. Ze dienen als eerste handvatten voor wie een digitaal kindgesprek voert. De werking of effectiviteit van deze aanbevelingen is echter niet onderzocht.

• Informatievoorziening richting het kind: - Zorg voor duidelijke informatievoorziening richting het kind, afgestemd op het digitale kindgesprek. - Leg uit hoe ingebeld kan worden, of het kind dit vooraf kan testen, wat te doen indien er technische problemen zijn, hoe het gesprek verloopt en dat het gesprek vertrouwelijk dient te zijn. - Vermeld dat er mogelijk sprake kan zijn van uitloop, waardoor het digitale kindgesprek later begint. Geef aan of en hoe dit wordt gecommuniceerd.

• Technische voorbereiding: - Controleer uw apparatuur: zorg dat de camera en microfoon werkt en dat uw apparatuur genoeg batterij heeft of aangesloten is op de stroom. - Gebruik de chatfunctie van Teams (of overige software) voor directe communicatie met het kind bij technische problemen. - Houd mobiel (video)bellen paraat als alternatief.

• Omgeving en concentratie: - Bel in vanuit een rustige ruimte (kantoor, zittingszaal, kindgesprekruimte) waarin u in de juiste mindset komt voor het kindgesprek. - Schakel e-mail of overige meldingen uit en sluit andere vensters, zodat de volle aandacht bij het gesprek ligt.

• Begin van het gesprek: - Neem de tijd voor een informele start, bijvoorbeeld middels een kort praatje of de verbinding te checken, zoals ook bij een fysieke kennismaking op de gang. - Geeft aanvullende uitleg, bijvoorbeeld over wie u bent, wie er bij u zit, waar u zit, wat het gesprek betekent, hoe het gaat verlopen, waar u naar kijkt, etc.

• Het gesprek zelf: - Voer het gesprek zoals u dat normaal zou doen: vergeet het scherm en richt u op het kind. Probeer niet te veel naar uzelf te kijken. - Troosten kan ook online: bespreek emoties, bied ruimte voor pauze om een zakdoek of glas water te halen, of vraag of er iemand bij het kind in de buurt is die steun kan bieden (tenzij het over deze persoon gaat). - Vertrouwelijkheid: - Bespreek aan het begin van het gesprek dat het vertrouwelijk is en wat dat betekent. U kunt bijvoorbeeld vragen waar het kind zich bevindt en of het alleen is of dat er anderen aanwezig zijn. Probeer deze vragen op een open en niet-wantrouwende manier te stellen. - Let op mogelijke signalen in beeld of geluid. Benoem wat u ziet of hoort en vraag of dit klopt. - Indien toch iemand aanwezig blijkt, benoem dit en vraag of die persoon de ruimte wil verlaten. Mocht dit niet mogelijk blijken, overweeg eventueel een aanvullend fysiek gesprek te plannen.

• Einde van het gesprek: - Neem de tijd om het gesprek informeel af te sluiten zoals bij een fysiek afscheid, voordat de verbinding wordt verbroken.