De waarde en inbedding van de zelfregie- en herstelbeweging

Omschrijving

Overal in het land worden zelfregie- en herstelorganisaties (ZHO’s) gerund voor en door mensen met psychische kwetsbaarheden en ontwrichting. Laagdrempelig en met ervaringsdeskundigheid helpen zij mensen zelf weer grip op hun herstel en daarmee op hun leven te krijgen. Dat doen zij zeer succesvol. Ze hebben een groot bereik en slagen erin om op een toegankelijke manier mensen te bereiken voor wie 'zich gezien, verbonden en van betekenis voelen' niet meer vanzelfsprekend is. Een bijvangst voor veel bezoekers is dat zij daardoor zorg eerder kunnen afbouwen of dat zorg voorkomen kan worden.

Een twaalftal organisaties heeft een aantal jaar geleden de handen ineengeslagen in de Nederlandse Vereniging voor Zelfregie en Herstel (NVZH) en inmiddels zijn er 56 leden (die samen 210 locaties bemensen). Samen ontwikkelen ze kennis, delen ze ervaringen en zijn ze op zoek naar structurele en fundamentele manieren om hun werkwijze, zienswijze en aanpak te verankeren. En dat is nog geen sinecure.

Dat komt in de eerste plaats omdat financiering van deze initiatieven niet structureel is geborgd. Formele ggzzorg verloopt via de huisarts, de poh-ggz en de zorgverzekeraars en is gebaseerd op diagnoses en indicaties. De drempels die daardoor ontstaan houden veel mensen tegen om zorg te zoeken. Anderzijds staan gemeenten aan het roer om participatie en leefbaarheid te vergroten en de bestaanszekerheid te garanderen. Veel van hen financieren zelfregie- en herstelinitiatieven vanuit die gedachte. Ze zijn enthousiast over hun resultaten en werken nauw met hen samen om zelfregie en herstel mogelijk te maken voor hun inwoners. Desalniettemin is de financiering die ze ter beschikking stellen vaak tijdelijk (meestal per jaar), waardoor initiatieven nauwelijks kunnen doorontwikkelen. Immers: welk perspectief kun je vrijwilligers en professionals bieden als je een jaar vooruit kan kijken? En hoe financier je een geschikte locatie? Daarnaast zien we dat organisaties tussen verzekeraars en gemeenten invallen. In sommige plaatsen zien verzekeraars zelfregie en herstel als een vorm van maatschappelijke participatie (en verwijzen naar gemeenten), terwijl de desbetreffende gemeente het ziet als een vorm van zorg en wijst naar de verzekeraar.

Het gevolg is dat organisaties, ondanks alle goede bedoelingen en betrokkenheid, vaak tijdelijk gefinancierd worden en in de praktijk klem komen te zitten tussen IZA-tafels, Regioplannen, wethouders sociaal domein die in de sociale basis willen investeren (of juist niet), een heleboel enthousiasme, maar weinig toekomstperspectief. En dat is jammer: de ZHO’s ontmoeten over het hele spectrum (van sociaal domein tot zorg) positieve reacties. De resultaten mogen er zijn, maar ergens lijken ze niet in het stelsel te passen.
 
In andere woorden: ZHO’s bieden mogelijkheden voor het hervinden van mentale gezondheid in de vorm van inloop en ontmoeting, deelnemersgedreven door-en-voor-activiteiten, lotgenotencontact, een groeivijver waarin mensen omhoog kunnen struikelen en door trainingen en opleidingen in zelfregie en herstel. Verschillende institutionele partijen zijn onder de indruk van de toegevoegde waarde van zelfregie en herstelorganisaties. Alleen slagen ZHO’s er nog onvoldoende in om die toegevoegde waarde goed te verwoorden en de gevolgen daarvan m.b.t. financiering en positionering in kaart te brengen. Dat is het doel van dit onderzoek.